Ήταν Μάης του 1960 όταν ο στρατός -για πρώτη φορά- παρενέβη στην πολιτική ζωή της Τουρκίας. Η σύλληψη των μελών του Δημοκρατικού Κόμματος και η προσαγωγή τους σε δίκη ήταν τα αποτελέσματα μιας βίαιης στρατιωτικής επέμβασης στην πολιτική ζωή της γείτονος. Ακολούθησε το 1971, το 1980, το βελούδινο πραξικόπημα του 1997 και εσχάτως η 15η Ιουλίου 2016. Η απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Ερμηνείες που έχουν να κάνουν με το πραξικόπημα καθ’ αυτό, το μέλλον της Τουρκίας αλλά και τις σχέσεις με την Ελλάδα. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα απο την αρχή.

Το πραξικόπημα

Στην ουσία δεν πρόκειται για πραξικόπημα αλλά για απόπειρα πραξικοπήματος. Διήρκεσε περίπου 4 ώρες και τόσο στρατηγικά όσο και επικοινωνιακά ήταν φιάσκο. Οι εγκληματικές και αλλεπάλληλες αποτυχίες των στασιαστών στην εφαρμογή ενός coup d’etat -τουλάχιστον στην παραδοσιακή έκφανση του- ήταν ο λόγος για τον οποίο τα σχέδια τους δεν ευοδώθηκαν. Η μη σύλληψη των πολιτικών αντιπάλων (Ερντογάν και Γιλντιρίμ ήσαν ελεύθεροι), η μη συσκότιση του διαδικτύου αλλά και των μέσων ενημέρωσης και η αδυναμία επιβολής απαγόρευσης της κυκλοφορίας ήταν τρεις σημαντικές παραλείψεις των στασιαστών που καταδίκασαν το σχέδιο σε πλήρη αποτυχία.

Ωστόσο, ο ερασιτεχνισμός στις κινήσεις αφήνει αρκετά ερωτηματικά. Ερωτηματικά σχετικά με τη φύση, τους σκοπούς αλλά και τους πραγματικούς πρωτεργάτες τους πραξικοπήματος. Στη μεγάλη λίστα των άνωθεν ερωτηματικών προστίθενται και μερικά στοιχεία τα οποία πυκνώνουν έτι περισσότερο το τοπίο. Αυτά είναι πρώτον, το μέγεθος του στρατεύματος που κατέβηκε στους δρόμους, καθώς οι πραξικοπηματίες αριθμούσαν περίπου 3.000(!)-αρκετά μικρή δύναμη για να καταλάβεις Κωνσταντινούπολη και Άγκυρα- και δεύτερον, η επιλογή της ώρας του πραξικοπήματος, το οποίο έλαβε χώρα σε πρώιμη βραδινή ώρα, αντί των πρώτων πρωινών ωρών μετά τα μεσάνυχτα. (Η μέρα ωστόσο, ήταν σωστή λόγω Γερμανικού τρόπου διοίκησης του Τουρκικού στρατού όπου το Σάββατο και την Κυριακή τα μέτρα ασφαλείας μειώνονται χαλαρώνουν αισθητά). Επίσης, δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν οι στασιαστές ήταν -πραγματικά- κεμαλικοί δεδομένου του βομβαρδισμού του Κοινοβουλίου, κίνηση αρκετά οξύμωρη για το Κεμαλικό κατεστημένο.

H Toυρκία

Η κατάσταση στην Τουρκία είναι αρκετά δύσκολη. Ο Ερτνογάν φαίνεται να είναι παντοδύναμος αλλά η χώρα έχει δεχθεί ένα ανεπανόρθωτο πλήγμα στην αξιοπιστία της. Ήδη από χθες, δεν είναι λίγοι αυτοί που κάνουν λόγο για αδυναμία της Τουρκίας να συμβαδίσει με την Ατλαντική κοινότητα. Οι Δυτικοί ηγέτες ήταν αρκετά φειδωλοί στις δηλώσεις υποστήριξης προς το καθεστώς και αυτό συνέβη μόνο όταν η πλάστιγγα έγειρε πλήρως προς το μέρος του. Επίσης, η εικόνα μια χώρας, αρκετά πολωμένης με ένα μαινόμενο όχλο να λοιδορεί, προπηλακίζει και να χτυπά στρατιώτες στη μέση του δρόμου αφ’ ενός αποτελεί πλήρη υποβάθμιση του ίδιου του σώματος του στρατού αφ’ ετέρου αφήνει υποψίες στο κατά πόσο ένα πλήθος άοπλο σε συνδυασμό με τις αστυνομικές δυνάμεις που ήταν σαφέστατα λιγότερες από αυτές του στρατού, κατάφεραν να χειριστούν τόσο γρήγορα και τόσο επιτυχώς την κατάσταση.

Το στοιχείο ωστόσο, που πρέπει να προβληματίσει τόσο τους Δυτικούς ηγέτες όσο και τα προοδευτικά, κοσμικά στρώματα της τουρκικής κοινωνίας είναι η επιστράτευση των θρησκευτικών θεσμών στις υπηρεσίες του κράτους -παρακράτους-. Το κάλεσμα που απηύθυναν τα ανά τόπους τζαμιά της τουρκικής επικράτειας, για αντίσταση κατά του πραξικοπήματος είναι η απτή απόδειξη πως η Τουρκία αποτελεί μια Ισλαμική Δημοκρατία, δεσποτικού χαρακτήρα. Η πλήρης και απόλυτη ισλαμοποίηση κάθε μέρους της τουρκικής κοινωνίας αποτελεί την ταφόπλακα της εκκοσμίκευσης και την ανάδειξη ενός θεοκρατικού μοντέλου διακυβέρνησης που ήδη προωθείτο τα τελευταία 13 χρόνια.


Το κάλεσμα που απηύθυναν τα ανά τόπους τζαμιά της τουρκικής επικράτειας, για αντίσταση κατά του πραξικοπήματος είναι η απτή απόδειξη πως η Τουρκία αποτελεί μια Ισλαμική Δημοκρατία, δεσποτικού χαρακτήρα.


Τέλος, η αποτυχία του πραξικοπήματος είναι αρκετά πιθανό να οδηγήσει σε ένα νέο «πολιτικό πραξικόπημα» εκ μέρους του καθεστώτος με έντονο συγκεντρωτισμό των εξουσιών, πάταξη των διαφοροποιήσεων και καθολικό έλεγχο των μηχανισμών εξουσίας. Η εξωφρενική απόφαση απομάκρυνσης περίπου 2.800 δικαστών είναι μια κίνηση καθόλα πιστή στο παραπάνω μοτίβο διακυβέρνησης που ούτως ή άλλως προωθούσε ο Ερντογάν τα τελευταία τρία χρόνια.

Η Ελλάδα

Για τα ελληνικά συμφέροντα, η παραμονή του Ερντογάν στο τιμόνι της γείτονος είναι σαφέστατα μια θετική εξέλιξη.To modus vivendi που έχει διαμορφωθεί με την Τουρκία τα τελευταία χρόνια -επί κυβερνήσεων του- είναι επωφελές τόσο διμερώς όσο και πολυμερώς. Σε διμερή βάση, μολονότι υπάρχουν τριβές και μικρο-επεισόδια η κατάσταση είναι σταθερή και συγκρατημένα προβλέψιμη. Άλλωστε, οι σχέσεις με τη γείτονα ήταν πάντοτε καλύτερες με ισλαμιστικές κυβερνήσεις παρά με κεμαλικές (Μεντερές). Πολυμερώς, η Ελλάδα βγαίνει πολλαπλάσια κερδισμένη. Η επικράτηση του πραξικοπήματος θα σήμαινε αυτόματη, τυφλή στήριξη εκ μέρους των ΗΠΑ, σαφέστατη καλυτέρευση στις διμερείς σχέσεις με την Αίγυπτο αλλά και μια πραγματική βελτίωση των σχέσεων με το Ισραήλ. Η Ελλάδα μπορεί να εκμεταλλευτεί τόσο τα φτωχά «δυτικά» αντανακλαστικά του Ερντογάν όσο και την -δεδομένα- κακή εξωτερική πολιτική που ασκεί για να αποτελέσει ένα σοβαρό μεσάζοντα, έναν μεσολαβητή λογικής ανάμεσα στους Δυτικούς και την Τουρκία, ευκαιρία την οποία δεν θα είχε αν στο τιμόνι της χώρας βρισκόταν ένας ρεαλιστής, κοσμικός, χωρίς ιδεοληψίες πολιτικός ηγέτης.

Εν κατακλείδι: Η ανώνυμη και θολή κηδεμονία, η ρευστή οργάνωση και η εύκολη εκκαθάριση/αποκατάσταση της όλης κατάστασης μας γεμίζουν ερωτηματικά. Η χτεσινή απόπειρα πραξικοπήματος προσομοιάζει περισσότερο στην περίπτωση του Κουμάνοβο παρά στα στο Αιγυπτιακό, Τουρκικό (τελευταίο) ή αυτό της Ονδούρας πραξικόπημα. Μολονότι, το πολιτικό παρελθόν της Τουρκίας δίνει το άλλοθι για μια τέτοιου είδους ανάλυση δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά πως το πραξικόπημα ήταν υποκινούμενο από το ίδιο το καθεστώς. Οι επόμενες μέρες θα είναι αρκετά κρίσιμες και η Ελλάδα οφείλει να μην εμπλακεί σε ένα τόσο δύσκολο, πολύπλοκο και πολιτικό παιχνίδι σε καμία των περιπτώσεων. Σε περίπτωση που επιλέξει να εμπλακεί, πρέπει να είναι διατεθειμένη να το πάει μέχρι τέλους και αυτό -τη δεδομένη στιγμή- ενέχει κινδύνους.